Hala Bedi Irratia

Ipar Euskal Herrian, udako solstizioa profitatuz, Ekainaren 21ean hainbat herritan eta batez ere hiriburuetan musika nagusi izaten da urtero.

Honen berri eman digu Goizeder Tabernak, Oreka-Desorekan irratsaioko ohiko kolaborazioen tartean. Udara datorrela eta, hartuko dugun hatsedenaldia ongi baliatzen hasteko aukera bizia.

Hiri eta herri askotan, musika mota eta talde ezberdinak entzungai izaten dira egun guztian zehar. Festa egituratua baldin bada ere, badu parte hartze irekia proposatzen duten leku eta gunerik ere. Azken zertzelada hau gainera, ezatbaidagai bihurtu da herri ezberdinen artean. Adibidez, oholtza irekia jarri dute Hendaian, Kasino inguruan nahi duen orok kantaldia edo musika saioa eskaintzeko. Baionan aldiz ez da honelako aukerarik izango, bai musikaz gozatzeko.

Bitxia da egun hau, festa tradizionaletan, kultur ohitura zenbaitetan, musika erabili ohi dugu baina ekainaren 21eko hau, gaur egun sortua den zerbait da, eta gainera naturari lotua.

ENTZUN:

Batzelonan dihardu lanean Olaia Calongek, bertako arte galeria batean. Euskal Herrian zegoenean bitartean Artium aretoan egon zen, hezkuntza alorrean ikastetxeei arte garaikidearen ingurukoak aurkezten. Formazioa beharrezkoa dela dio beste behin Olaiak, jendeak arte garaikidea uler dezan egin beharreko alegina, alegia.

Euskal Herria eta Kataluniaren artean desberdintasun handirik ez dagoela dio arte garaikidearen alorrean, globalizazioak dena berdintzen baitu.

Beraz, gaurkoan arte garaikideaz hausnarketa txiki bat Bartzelonatik entzuten gaituen entzulearekin, Olaia Calonge.

ENTZUN:

Gizakia lurrari lotua jaiotzen dela kontatu izan digu Eugenio Arraizak Lurraldeasunaren inguruan aurretik egindako kolaborazioan. Horren haritik gaurkoan sendabelarrak ekarri ditu Hala Bedi Irratiko Oreka desorekara. Eguneroko bizimoduan erabiltzen baditugu ere, gertu ditugn zenbait belarren propietateak ez ditugu ezagutzen. Bizitzeko behar dugu lurra eta osasuna. Lurrak ematen dizkigunak erabil ditzakegu osasunerako edo osaketarako.

Baina, lurrak ematen digunarekin gure bizitza osoan bizitzeko, sentsibilitatea beharrezkoa da, eta euskaldunok, galtzen goaz sendabelarrak bereiztu eta bakoitzaren propietateak eta erabilera ezagutzeko jakintza.

Mundu osoan erabili ohi dira, botiken osagarriak bezala batzuetan ostoa, besteetan azala… handik ateratzen dituzte botiketarako osagarriak. Baina gauza da askoz naturalagoa, zuzenagoa da landareenangik hartzen badugu.

Gure bizimoduan lurra izatea + osasuna (sendibilitatea, hezi, ikasi, transmititu) = Paradisuan bizi.

ENTZUN:

Kolaborazioek ahots berria dute gurean. Oreka Desorekan Irratsaioan, astearteroko kolaborazaileen artean hilabetean behin izango dugu Iraultza Urrutia. Ahots berria gurean, baina ezaguna Hala Bedi irratian. Ezaguna da beretzat Arabako Irratirik Libreena eta uhinetatik Txorionak emateko aukera profitatu du aurreneko kolaborazioan azken 25 urteei begirada emanez.

ENTZUN:

Ohiko kolaborazioen tartean Eugenio Arraizak, Gizarte Ereduen inguruko hausnarketa helarazi digu Oreka desorekan irratsaioan.

Euskal Herria ama lur gisa maite dugunok eta, beraz, antolatu eta egituratu nahi dugunok, XXI. mendean bi gizarte eredu ditugu hautagai: HIRITARTASUNA ala HERRITARTASUNA.

Iragan garaietan aukera gutxi zegoen gizarte eredutan, garai bakoitzak berea zuen eta kitto. Iragan garaietan aukera gutxi zegoen gizarte eredutan, garai bakoitzak berea zuen eta kitto.

Gaur ordea, komunikazio eta globalizazio garaian, XXI. mendean benetako norgehiagoka dago Hiritartasuna ala Herritartasunaren artean. Ez politikan, sakonago baizik, soziologian, gizarte mailan: norbanako bakoitzak herriaren naturaltasunaz bizi edo hiritartasunaren modan dotoreaz janztea du aukeran bere bizi lekutik atera gabe.

ENTZUN:

Goizeder Tabernak Le petit theatre the pain antzerki taldeak sortu dituen monologoez jardun du kolaborazioen tartean. Ipar Euskal Herrian sortutako lan hauek formatu txikian antzeztekoak dira, izan ere lan hauekin antzerkia jendea dagoen lekuetara eramteko saiakera egin nahi dute. Euskarazko hiru antzerki hauek, gaztetxe, taberna, gela eta antzeko lekuetan egiten ari dira eta hiru bakarrizketak ez dute beraien arteko loturarik. Antzerki taldearen filosofian eta usteetan egiten dute bat eta hiru lanek gai sozio politikoak jorrartzen dituzte ikuspegi kritikotik.

Euskarazko monologo hauek, berriak dira taldean orain arte fratsezez sortu izan baitituzte lanak. Fafiole Palassio, Ximon Fuchs eta Manex Fuchs dira antzezleak.

antzezlanak:

1. Dario Fo antzerki idazlana da: Juglarearen jaiotza, puta bat ero etxean, ertzoa eta herioa. Umore satirikoa, antzerki herrikoia, bapateko harremana eta bufoiaren bidegurutzean zeharkatzen da. Bestalde, antzerki bakoitza emana da euskalki, edo euskara-molde esberdinetan: iparraldeko batua, hegoaldeko batua eta Xiberotarra. Aktorea: Ximun Fuchs.
2. Aulki Hutsa: Ikuskizun hunek, Joseba Sarrionandiaren izkribu zonbaiten josketa du oinarri. Herbestetik itzuli ezina den gizon batek, bere itzulera amestu du. Herriko ostatuan egunkaria irakurtzen ari dela, tragoa eskaintzen digu. Antzezlea: Manex Fuchs, Zuzendaria: Ander Lipus.
3. TARTEAN: Michel Azamaren testuak dira eta Miren Artetxe eta Iñaki Etxelekuk moldatu dituzte. Presondegitik ateratzear dagoen gela bateko kontakizunak dira. Presondegiko azken gaua, galdu duen bizi baten iragana bildu nahiarekin eta askatasunera itzultzearen arrangurarekin tira biraka ari denarena. Fafiole Palassiok antzeztua.

Kolaborazioa entzungai duzue hemen eta bestela lan hauek ikusgai agendan edo Euskal Kulturaren Atarian.

ENTZUN:

Herrien lurraldetasuna, gure lurrak ematen digunarena; gero eta sustrai gehiago lurrean gero eta unibertsalagoak gara. Eugenio Arraizak, gaurko kolaborazioen tartean gure nortasuna horrela adierazten dela kontatu digu.

Lurrak ematen dizkigu, denbora eta espaizo dimentsioak. Baina globalizazioa dugu aurka. Dimentsio hauek galtzen ditu gizakiak, alegia, denbora eta espazio hori intuitzeko sena.

Espazioa da lurraren abizena. Landareek, toki zehatz bat behar dute; animaliek ez dute erro finkorik, mugimendua dute eta lurraldetasuna behar dute, lurretik bizi dira eta lurra behar dute kokatzeko (Ekuadorrean, Ipar-Poloan…). Gizakiok ere behar dugu lurra, kokatzeko, izan norbanakoei dagokionean zein era kolektiboan. Lurraldetasunean gaude.

Norabanakoek, lurralren beharra dugu, baina ez toki zehatz bat. Gure bizitzaren ardatza da, askatasuna, autonomia, eta planeta osoan mugitzen gara. Baina talde osoan, talde identitarioek behar dute toki finko bat. Ijitoak adibidez, ez dute toki finkorik barreiatuta daudelako, ez dute nazio bat, ezta juduak… Nahiz eta kultura bat izan talde etniko hauek.

Euskaldunok, hemen betidanik arbasoak bizi izan badira ere, gure nortasunaren sena lortu behar dugu, gure lur hau kudeatu eta biziarazten. Berak emango digulako herri eta nazio izan eta beste herrien artean parekidea izateko.

ENTZUN:

Patziku Perurena (Goizueta, 1959) irakasle ikasketak egin zituen, baina idaztearii emana dago. 1992an Koloreak euskal usarioan izeneko liburua argitaratu zuen ikerketa filoogikoa burutuz eta honen aitzakian, elkarrizketa egin diogu Oreka-Desorekan. Kulturan dena lotua dago eta koloreen eboluzioak zenbakien eboluzioarekin lotura du. Usadio zaharrean, mundu zaharreko ikuskeran hiru kolore agertzen dira, numerologiak ematen duen eboluzioarekin mugagabetasuna agertzen zuen hiru zenbakiaren lekuan zazpia agertzen da, astearen egunak… abiapuntu hau hartuta egin zuen lana 7 kolore aztertuz.

Lehengaiak hartuta, non nahi azaltzen dira oinarrizko koloreak: Arrigorriaga,Luzuriaga, Lubeltz, Lugorriaga, Iturbeltz, Arbeloa, Atxuri… berdin gerta daiteke Haizearekin ere: Haize zuria (eki haizea), Haize beltza, Haize Gorria (haize hotz eta lehorra) ere deitzen zaio.

Hizkuntza batek bere bide naturala eramaten duenean, bere erreferentzia naturari lotua izaten du. Euskararen ibilbidea naturala izan ez denez eta gure esperientziak gazteleraz adierazi ditugunez, orain euskalduntzen den bati esaerak etab zaharkituak direla iruditzen zaio. Hor dago konplejo bat, esaera ruralak erabiltzean sortzen dena. “begira zaldi urdin bat dihoa hor”, irudi du zaharkitutako esaera bat dela. Egun zaldi magiko bat imaginatuko genuke ia-ia.

Euskaldunok koloreak izendatzeko orduan, esparru zabala hartzen dugu, egoerekin, testuinguruekin… lotua dago. Hizkuntzari grazia ematen dio hitzak duen sinbologia hori galdu dugu. Egun Gorria-Rojo ulertzen da eta ume gorria-k oraindik heldu ez den umea esan nahiko luke.

Hizkera mota bat galtzen ari da eta era berean kultura bat ere bai, euskal kulturaren barnean. Euskarak transmizio natural bat izan ez duelako izan daiteke. Beste estilo batean trasmititzen da egun, dena ikusiz adibidez, ahozkotasunak trasmisioan eragin dezakeen aberastasuna ekidinez; Hitz egiteko grazia galtzera eramanez.

ENTZUN: